Kako izabrati FOV za CBCT snimak
Šta je FOV i zašto je važan?
FOV (Field of View — vidno polje) je zapremina tkiva koju CBCT uređaj snima u jednoj ekspoziciji. Što je FOV veći, više anatomskih struktura je obuhvaćeno — ali i doza jonizujućeg zračenja kojoj je pacijent izložen raste proporcionalno.
Izbor odgovarajućeg FOV nije samo tehnička odluka. To je klinička i etička odgovornost.
Prema smernicama SEDENTEXCT projekta Evropske komisije (Radiation Protection No. 172, 2012) — temeljnom evropskom dokumentu za primenu CBCT u dentalnoj i maksilofacijalnoj radiologiji — region od interesa treba uvek snimati sa FOV-om koji nije veći nego što je neophodno za postavljanje dijagnoze.
„The region of interest should be imaged using a field of view no larger than necessary.“
— SEDENTEXCT Guidelines, European Commission, 2012
Isti princip potvrđuje i American Dental Association Council on Scientific Affairs u ažuriranim smernicama iz 2024. godine.
ALARA i ALADA: dva principa koja vode svaku odluku
Svako izlaganje jonizujućem zračenju mora biti opravdano. U dentalnoj radiologiji važe dva komplementarna principa:
- ALARA (As Low As Reasonably Achievable) — doza mora biti što je moguće niža, uzimajući u obzir dijagnostičke potrebe. Ovaj princip propisuje Međunarodna komisija za zaštitu od zračenja (ICRP).
- ALADA (As Low As Diagnostically Acceptable) — noviji koncept koji naglašava dijagnostičku prihvatljivost kao kriterijum, a ne samo minimizaciju doze.
Oba principa jasno ukazuju: FOV treba biti što manji, a da pri tome ne kompromituje dijagnostičku vrednost snimka.
Tri kategorije FOV i kada se koriste
1. Mali FOV — Small FOV (3×3 cm do 5×5 cm)
Namena: Snimanje jednog do dva zuba; fokus na periapikalnu regiju.
Klinička primena:
- Endodontska dijagnostika (detekcija periapikalnih lezija, složena anatomija kanala, vertikalne frakture)
- Planiranje jednog implantata
- Evaluacija resorpcije korena
Prednosti: Najniža doza zračenja, visoka rezolucija, minimalan artefakt.
Prema Evropskom udruženju za endodontologiju (ESE) i zajedničkom stavu AAE/AAOMR (American Association of Endodontists / American Academy of Oral and Maxillofacial Radiology), za endodontske svrhe isključivo je prikladan limitirani FOV jer ograničava oblast ozračivanja na region od interesa i smanjuje efektivnu dozu pacijenta.
„Only a limited FOV is suitable for endodontic purposes as it limits the area being irradiated to only the region of interest.“
— ESE Position Statement on CBCT in Endodontics (Int Endod J, 2014)
2. Srednji FOV — Medium FOV (8×8 cm do 10×10 cm)
Namena: Jedan ili oba zubna luka.
Klinička primena:
- Planiranje više implantata ili implantoloških nadoknada
- Hirurški vodič (guided surgery)
- Dijagnostika impaktiranih zuba (osim složenih maksilofacijalnih slučajeva)
- Ortopedska evaluacija jednog luka
Prednosti: Optimalan balans između vidnog polja i doze. Najčešće korišćen format u opštoj stomatologiji i implantologiji.
Studija objavljena na Univerzitetu u Bernu (Biel et al., Oral Radiology, 2023, doi: 10.1007/s11282-023-00723-5), koja je analizirala 404 CBCT snimka za planiranje implantata, pokazala je da je kod pacijenata starijih od 60 godina opravdano razmotriti veći FOV — radi detekcije klinički relevantnih slučajnih nalaza u oblastima koje nisu skorije snimane konvencionalnim metodama.
3. Veliki FOV — Large FOV (12×19 cm do 17×23 cm)
Namena: Cela vilica ili kraniofacijalna regija.
Klinička primena:
- TMJ poremećaji (temporomandibularni zglob)
- Ortognatska hirurgija
- Trauma lica
- Analiza disajnog puta, sleep apnea
- Složene impakcije (treći molari u blizini kanala donjedne vilice)
- Procena skeletne simetrije u ortodonciji
Važno: Veliki FOV nosi najvišu dozu zračenja i zahteva posebno opravdanje. Istraživanje Hung i saradnika (RCT, 2024) pokazalo je da se pri evaluaciji mandibularnog kanala u odnosu na umnjake može postići adekvatna dijagnostika i protokolima niske doze (78–131 mGy×cm² naspram standardnih 333 mGy×cm²).
Tabela: FOV prema indikaciji
| Indikacija | Preporučeni FOV |
|---|---|
| Endodontska dijagnostika | Mali (≤5×5 cm) |
| Jedan implantat | Mali–srednji (5–8 cm) |
| Višestruki implantati | Srednji (8×8 cm) |
| Impaktirani zub (lokalizovano) | Srednji |
| Ortodoncija — skeletna analiza | Veliki |
| TMJ, trauma, ortognatska hirurgija | Veliki |
| Pedijatrijsk pacijenti | Najmanji mogući FOV |
Posebna napomena: deca i mladi pacijenti
Deca i adolescenti su radiosenzitivniji od odraslih zbog aktivnog ćelijskog rasta. Prema SEDENTEXCT smernicama i ESE stavu, kod pedijatrijiskih pacijenata posebna pažnja mora biti posvećena opravdanosti snimanja.
Istraživanje EADMFR (European Academy of DentoMaxilloFacial Radiology, 2025, doi: 10.1093/dmfr/twaf066) pokazalo je da 70% evropskih radiologa kod mlađih pacijenata redukuje FOV, a dodatno smanjuju i mA vrednost i vreme ekspozicije.
Ko donosi odluku o FOV-u?
Prema SEDENTEXCT smernicama, odgovornost dele propisivač snimka (stomatolog), dijagnostički centar i, gde je primenjivo, ekspert za medicinsku fiziku.
Propisivač mora znati:
- za šta tačno zahteva snimak
- koje anatomske strukture moraju biti obuhvaćene
- da pravilno interpretira dobijeni 3D prikaz
Dijagnostički centar može i treba da savetuje stomatologa u izboru optimalnog protokola — kombinacija FOV-a, veličine voksela i doze — u skladu sa kliničkim pitanjem koje se postavlja.
Zaključak
Pravilan izbor FOV-a nije kompromis između kvaliteta i doze — to je klinička preciznost. Manji FOV, tamo gde je dijagnostički dovoljan, znači manju dozu, manje artefakata i bolju rezoluciju u oblasti od interesa.
Osnovno pravilo: FOV treba da bude što manji, a da odgovori na kliničko pitanje koje je postavio stomatolog.
Ključni izvori i literature
- SEDENTEXCT Project, European Commission — Radiation Protection No. 172: Cone Beam CT for Dental and Maxillofacial Radiology. Evidence Based Guidelines. (2012)
sedentexct.eu - European Society of Endodontology (ESE) — Position Statement: The use of CBCT in Endodontics.
International Endodontic Journal, 2014; 47(6)
doi: 10.1111/iej.12267 - AAE / AAOMR Joint Position Statement — Use of Cone Beam Computed Tomography in Endodontics (2015, ažurirano 2025)
aae.org - Biel P. et al., University of Bern — Incidental findings in CBCT scans for implant treatment planning: a retrospective study of 404 CBCT scans.
Oral Radiology, 2023
doi: 10.1007/s11282-023-00723-5 - EADMFR Survey — Dose optimization in CBCT in dentistry: a survey among EADMFR members.
Dentomaxillofacial Radiology, 2025
doi: 10.1093/dmfr/twaf066 - American Dental Association Council on Scientific Affairs — Best Practice Recommendations for Radiation Safety in Dentistry (2024 update)
- Hung et al. — Low-dose vs. standard-dose CBCT for mandibular canal visualization (RCT, 2024) — citirano u UHC Clinical Policy